HET WEERSTANDSVERMOGEN VAN ORGANISATIES

 (Schets voor een inleiding op het Leike van Oss-symposium tegen verandering)

Weerstand tegen verandering

Het is weer de tijd van Levertraan en vitaminepillen.

Weer en wind, vogelgriep en Kerst dreigen allerlei veranderingen in ons door te voeren.

Maar daar wapenen we ons tegen door ons weerstandsvermogen te vergroten.

We willen zoveel mogelijk onszelf blijven.

Zo hebben organisaties ook een behoorlijk weerstandsvermogen.

Invloeden van buiten worden geweerd.

Nieuwlichters onschadelijk gemaakt.

Ze zullen dan ook niet snel veranderen.

Veranderen doen ze wel, maar heel langzaam: het is een kwestie van tijd.

Veel tijd.

Imitatie

Een belangrijke peiler van het weerstandsvermogen van organisaties tegen verandering is sociaal psychologisch van aard.

Elke organisatie heeft last en voordeel van groepsvorming, met alle consequenties van dien.

Groepsvorming vraagt om imitatie.

Aanpassing in allerlei vormen.

Nieuwkomers passen zich aan aan de zittende groep.

De bestaande kern past zich aan aan de nieuwkomers.

Dat geeft conflicten, oneigenlijk gedrag, verlies aan identiteit en efficiencyverlies op korte termijn.

Maar uiteindelijk ontstaat er een aangepaste groep.

Nieuwe organisaties hebben dan ook een significant verandervoordeel ten opzichte van bestaande.

Ikea, McDonalds en de Free record shop wijken markant af van de klassieke organisaties.

Maar ook dat is een kwestie van tijd.

Langzaam, maar zeker zullen ook zij naar een gemiddelde worden getrokken en hun frisheid, oorspronkelijkheid en jeugdigheid gaan verliezen.

Een proces dat wellicht al gestart is.

1939

Het gemiddelde verandert ook.

Heel langzaam, maar heel zeker.

Je ziet dat het best als je organisaties van honderd jaar terug bekijkt.

Het Ministerie van Koloniën bijvoorbeeld.

Niet alleen is het departement verdwenen: het zou nu zoiets heten als "Koninkrijksrelaties" of zo.

En de verantwoordelijk Minister zou er nog gemakkelijk een veranderingsopdracht bij kunnen doen.

Op het gebied van bestuurlijke vernieuwing bijvoorbeeld.

Ook al zo'n domein met een vitaal weerstandsvermogen.

Op Koloniën werkte in 1939 152 ambtenaren.

Misschien even veel als nu aan het dossier Koninkrijksrelaties trouwens.

Dat lijkt niet veel, maar alle departementen waren toen een stuk kleiner.

Op dat gebied is er echt wat veranderd.

Voor de goede orde: we spreken hier niet van "verbeterd", maar van: "veranderd".

Defensie was in 1939 het grootste departement met 621 ambtenaren.

EZ telde 435, Onderwijs, Kunsten en Wetenschappen 156.

Het Binnenland werd met 121 medewerkers gerund.

En het Buitenland was toen ook nog een stuk kleiner:

men dacht het met 69 ambtenaren wel aan te kunnen.

Met alle gevolgen van dien.

Flexwerk bestond toen ook al.

De helft van de ambtenaren op defensie had een tijdelijk contract.

Bij EZ was dat 72 % en SZW had er zelfs 77.

Kom daar nu eens om.

Op dat gebied is er dus echt heel veel veranderd.

Maar, verbeterd?

Kon je de klok maar terug draaien, denk ik op mijn leeftijd soms al.

Maar sommige veranderingen zijn onomkeerbaar.

Een ontplofte vuurpijl krijg je niet gemakkelijk terug in zijn oorspronkelijke verpakking.

Afkortingen

Ook veranderd zijn de afkortingen.

Nieuw zijn:

KLPD,

RST (Recherche Samenwerkingsteam) en

AFMO (Antilliaanse Medefinancierings Organisatie).

Verdwenen zijn:

de CHU,

de CPH (Communistische Partij Holland)

de HBS,

de MULO (Meer uitgebreid lager onderwijs)

en de UIV (Utrechtse Indologen Vereeniging).

Ronduit schokkend zijn een aantal afkortingen die nog steeds betekenis hebben:

de VPRO,

de VVD

de USA

en de NRC.

En een aantal is ietwat gewijzigd.

In ieder geval van naam veranderd:

De NHM (Nederlandse Handel-Maatschappij) is nu de ABN-AMRO.

De NIAM (Nederlands-Indische Aardoliemaatschappij) is de NAM geworden.

Celleer

Zoals we bij de vuurpijl al hebben gezien zijn er veranderingen die zich discreet voltrekken.

Met "discreet" wordt hier bedoeld: er gebeurt heel lang niks.

En dan - ineens - heel veel.

En dan weer heel lang: niks.

Een spectaculair voorbeeld daarvan is de ontwikkeling van eucariotische cellen.

Bijna 3 miljard jaar konden we zonder.

Er waren alleen procariotische.

Bekende CO2 en stikstof-eters.

En dan "ineens" (in een half miljard jaar) ontstaan de eu-cariotieten die ons bestaan mogelijk gemaakt hebben.

Nu toch al weer 1 miljard jaar.

Maar die de voorkeur geven aan zuurstof boven stikstof en CO2.

Een hinderlijk nadeel in deze tijd waarin stikstof en CO2 steeds ruimer beschikbaar komt.

Maar de procarioten zijn niet verdwenen:

ze functioneren nu als onderdelen van onze cellen.

In organellen en mitochondria.

Cultuur

Dat zie je bij organisaties ook:

LNV was ooit een onderdeel van EZ.

Functioneert nu zelfstandig.

En zal wellicht straks weer een onderdeel van EZ zijn.

Zo hebben ook de Kunsten onder het label "Cultuur" een uitstapje naar WVC gemaakt.

Maar zijn ze nu weer terug op het nest van OCW.

Visolie

Levertraan is trouwens ook niet meer wat het was..

Het heet nu visolie en wordt niet meer door moeders met lepels toegdiend,

maar zit in capsules in frisse potjes.

Sommige veranderingen grenzen aan een verbetering.

Amsterdam, 17 december 2005

Paul Valens

Verwante stukjes:

1987 Rouwprocessen

1989 Bruine en blauwe jasjes

1992 Strategisch Gemompel

2005 Een geboorte strategisch en operationeel bekeken