MOBILITEIT EN TAAL
Teksten uit een Lezing voor het Noorder Netwerk van Overheidsfunctionarissen
Op 31 maart 2005 in het Drents Museum te Assen
MOBILITEIT IN HET NOORDEN
Mobiliteit is in het Noorden een apart begrip.
In het Westen wonen veel mensen omdat ze er werken.
In het Noorden werken veel mensen omdat ze er wonen.
Ikzelf ben een voorbeeld van de eerste groep.
Na 25 jaar Groningen, ben ik 35 jaar later via Deventer in Saint Marcelin de Cray en Amsterdam terecht gekomen.
Maar ik ben mobiel genoeg om nog veel in het Noorden te zijn.
Ook nu mijn moeder vorige week in Eelde is overleden.
Mijn familie woont nog grotendeels hier, en een ritje naar Assen zie ik als een dagje uit.
Het houdt me mobiel.
MOBILITEIT EN TAAL
Vandaag wil ik het over Mobiliteit en Taal hebben.
In mijn normale vak -strategieontwikkeling- spelen beide begrippen een belangrijke rol.
Strategie gaat over hoe je zorgt dat dingen gaan gebeuren.
Dat ergens beweging in komt.
En blijft.
En Taal is daarbij een belangrijk hulpmiddel.
Maar -even vaak- ook een belangrijke hinderpaal.
Vandaag een paar voorbeelden.
GRONINGS ALS ACTIETAAL
Het Gronings zie ik als een taal met woorden van een hoog soortelijk gewicht, gebeeldhouwd in stiltes.
Hoewel ik mijn Groningse accent verloren ben, herkent men in het westen meteen iets dreigends in mijn manier van spreken.
Er gaat wat gebeuren" denkt de luisteraar.
"Oppassen", dan wel: "Gelukkig maar", denkt hij.
Al naar gelang zijn eigen actiebereidheid.
U merkt misschien al, dat ik veel witregels, punten en komma's in mijn tekst gebruik:
dat zijn mijn Groningse stiltes.
MANNEN EN PAARDEN
Soortelijk gewicht probeer ik in te brengen door veel "Mannen en Paarden" te noemen.
Liever dan over Noordelijke topmanagers spreek ik over Lenze Koopmans en Jan Hamel.
Welgekozen namen van personen en bedrijven zijn als Zip-mappen op je computer.
Er ontvouwt zich een wereld van zinvolle samenhangen en acties als U de namen "opent".
Dat openen kan overigens vandaag de dag erg snel en effectief met de gewone Google en met Google Afbeeldingen.
Een tekst gecombineerd met afbeeldingen kan ook een sterk versnellende werking hebben.
Misschien denk je onderhand dat dit verhaal niet erg opschiet, en in die zin weinig mobiel is.
Niettemin zijn we al in Groningen, Assen, Sondel, en Amsterdam geweest.
En niet fysiek, maar uitsluitend met woorden.
Met taal.
TAAL GEBRUIKEN
Hoe kan je nu in je eigen organisatie de mobiliteit van je medewerkers en je bazen vergroten?
En hoe immobiliseer je ze alleen maar?
En jezelf daarbij.
Activerend en mobiel taalgebruik is bijvoorbeeld de Nissan slagzin: "We shift expectations".
Je ziet meteen twee of meer partijen: klanten, publiek, toeleveranciers, medewerkers.
En een soort haasje-over estafette beweging, die steeds tot hogere verwachtingen en hogere prestaties leidt.
En zo verder.
Een Escher-achtige perpetuum mobile.
MAURITS ESCHER
Maurits Escher is trouwens ook een mooi voorbeeld van Mobiliteit, Taal en het Noorden.
Hij was de zoon van de buitengewoon mobiele George Arnold Escher.
Geboren in Den Haag, studeerde deze in Delft waterbouw.
Hij werkte vijf jaar in Japan.
Bezocht op zijn reizen Java en Egypte, voor hij Hoofdingenieur van de Rijkswaterstaat in Friesland en Groningen werd, met als standplaats Leeuwarden.
(Het woord standplaats klinkt overigens niet erg mobiel. Maar dat terzijde.)
In 1903 werd George Hoofdingenieur-directeur te Arnhem en verhuisden de Eschers naar Velp.
WOORDSPELLETJES
Maurits was veel alleen en deed dan vaak woordspelletjes.
Hij gaf zich twee woorden op die niets met elkaar te maken hadden, en probeerde die dan met associaties te verbinden.
Bijvoorbeeld: "tramconducteur"en "keukenstoel", wordt dan:
"De tramconducteur zat op een keukenstoel".
Of met iets meer bewegingen: "Een tramconducteur heeft twee benen, en een stoel vier poten".
Of zelfs: "De tramconducteur reed met lijn 12 naar de eindhalte bij het bos,
waar een zaagmolen hout verwerkt,
dat onder andere uiteindelijk voor poten van keukenstoelen gemaakt worden".
De eerste metamorfosen van Escher waren dus nog geen plaatjes, maar beelden.
Later kennen we de bijzonder mobiele, lange prenten waar we
via een keukenhanddoek, vogels en vissen, Turkse en Italiaanse havenstadjes, torens en schaakborden
weer in een keukenhanddoek uitkomen.
Geestelijke mobiliteit.
MOBILISEREN EN PACIFICEREN
Het woord "mobiliseren" vermijd ik telkens, omdat daar nu juist - paradoxaal genoeg - een verstarrende werking vanuit gaat.
Terwijl mobiel-iseren zo mooi "op gang brengen" zou kunnen betekenen.
Immobiliseren kan dan gebruikt worden voor "de vaart er volledig uithalen."
Met het nog niet bestaande begrip "passief-iseren" voor "passief maken" ligt het iets gunstiger.
Het bekende "pacificeren", heeft ook iets van "tot rust en stabiliteit brengen".
BUITEN IS BINNEN
Immobiliserende en passief-icerende uitdrukkingen zijn bijvoorbeeld: "de omgeving" of: "de buitenwereld".
Of: "ontwikkelingen die op ons afkomen".
Daar maak je geen tempo mee.
De spreker staat of zit stil.
En zijn mensen ook.
En alle paradoxale Escherbewegingen worden ontkend.
Bij Escher is binnen ook buiten.
En omgekeerd.
Net als bij hem hol en bol verwisselen, dag en nacht, en tekenaar en model.
"Een venster op de wereld" getuigt ook niet van reislust en mobiliteit.
Je staat dan voor het raam.
De wereld beweegt.
Jij niet.
Een soort défilé afnemen eigenlijk.
De nieuwe Voorzitter van ING, Michel Tilmant gebruikt de uitdrukking dit jaar nog in zijn toespraak tot de aandeelhouders.
"If you look out of the window..."
NAAR BINNEN KIJKEN
Destijds werkte Shell ook met deze beeldspraak.
Eén van de aanwezigen merkte toen op:
"Als het medewerkersbestand van Shell een getrouwe afspiegeling zou zijn van de maatschappij,
zou je net zo goed naar binnen kunnen kijken, om iets over de wereld te weten te komen".
Goed naar je eigen mensen luisteren is een mooie methode van op reis gaan.
Het bevordert mobiliteit.
WIJ GAAN NAAR AMERKIA
Van der Hoeven bij Ahold had een heel bijzondere visie op mobiliteit.
Hij verwisselde in het jaarverslag van 2000 de achtergrond van de Raad van Bestuurfoto, een gezicht op Zaanstad in 1999, voor een plaatje van Atlanta.
Mogelijk om aan te geven dat het zwaartepunt van het bedrijf nu definitief in Amerika was komen te liggen.
De samenstelling en pose van de bestuursleden was volkomen identiek.
Zij het dat Allen Noddle er een haarstukje bij geretoucheerd had gekregen.
HAVENMANAGEMENT
"Een vast punt op de horizon", is een veel gebruikte uitdrukking als het om strategieontwikkeling gaat.
Dat kan zowel dynamiserend, als immobiliserend uitpakken.
Als het gaat om een baken, zoals de Brandaris, geeft het een reis aan.
Maar als er een haven achter dit idee zit, dan is de aankomstoriëntatie dichtbij.
De reis wordt dan als moeilijk en lang gezien.
De haven als veilig en rustig.
Niet de expeditie is het doel, maar de terugtocht.
Het vaste verblijf.
Waar alles hopelijk nog zo is, als het altijd was.
HORIZONMANAGEMENT
Met een horizon kan je overigens wel degelijk heel mobiel omgaan.
Maar dan moet je niet te rechtlijnig denken.
Een horizon is namelijk geen rechte streep die oneindig ver weg en oneindig lang is.
Als je 2 meter groot bent, is het een cirkel op vijf kilometer afstand, die 2piR = 30 km lang is.
Dit wil zeggen dat je op het Wad vijf meter ver om je heen kan kijken.
En als je je helemaal om je as hebt gedraaid, als een Rabo-mannetje, dat je dan 30 km hebt afgezien.
Hoe ver je nu ook doorloopt: de cirkel blijft altijd een straal van 5 en een omtrek van 30 km houden.
Met kromlijnig denken kan je verder komen.
Mobiel zijn met horizonnen is vooral een kwestie van inleven.
Je verplaatst je gedachten voorbij de horizon: "Waar kom ik dan?, en wie ontmoet ik daar?".
Dat heet: je horizon verleggen.
Het omgekeerde kan ook: je verkleint dan je horizon.
Als je door je knieën gaat bereik je hetzelfde effect.
Je verdiept je in iets.
In wormen of blauwwieren in het Wad bijvoorbeeld.
NADELEN VAN PERFECTIE
"Perfectioneren" is ook mobiel gezien minder perfect dan het lijkt.
Als iets perfect is, is het áf.
Dan ben je klaar, en doe je niets meer.
Of iets anders. Perfectie leidt tot stilstand.
Perfectie ligt in het taallandschap bovendien in de buurt van het Ideaal.
ook een belangrijke bron van stolling en verstarring.
Ideaal is weliswaar onbereikbaar, maar je blijft er naar streven.
Je wijzigt je doel dus nooit.
Ideale doelen zijn juist uitgevonden om nooit meer te wijzigen.
Je strategie om je idealen te bereiken kunnen wel wijzigen: ze kunnen bijvoorbeeld steeds grimmiger worden, naarmate het ideaal maar niet in zicht wil komen.
Een verharding treedt op.
Een verstarring.
Alle beweging is eruit.
Bovendien zullen een aantal mensen steeds onverschilliger worden: "Een ideaal haal je toch nooit.....".
Dus we blijven maar gewoon doen wat we altijd deden.
En waar we het altijd deden.
Update-gedachten zijn open en toekomstgericht.
De idee gaat er van uit dat een product of een proces een versie kent, die steeds verbeterd of aangepast kan worden.
Het is een proces dat "nooit"ophoudt.
Zij het, dat op enig moment een nieuwe versie niet meer helpt, en er een totaal nieuw product of werkwijze ontworpen moet worden.
KWIK-FIT, PHILIPS EN HET UMCG
De Kwik-Fit idee heeft een guerilla-kant.
Je selecteert een beperkt aantal activiteiten, die je heel snel en goed doet.
De focus is relatief behoudend: de uitwerkend telkens flitsend nieuw.
"Let's make things better", zowel als Philips' nieuwe slagzin: "Sense and simplicity",
brengen je gedachten onwillekeurig op vroeger:
Was mijn DVD-recorder dan niet goed, nuttig of simpel genoeg?
Waarbij simplicity nog het meest toekomstgericht aandoet.
Verder maakt Philips dezelfde fout als TPG en het Academisch Ziekenhuis Groningen,
door zichzelf zo nadrukkelijk als erg "Groot" te afficheren.
In de woorden van het voormalige AZG:
"Het UMCG is een van de grootste werkgevers in het Noorden. Er werken meer dan 8000 medewerkers en jaarlijks komen er ongeveer 150 arbeidsplaatsen bij."
Het heeft veel weg van een zuigend zwart gat.
Mobiliteit in de zin van aantrekkingskracht.
ROTTERDAM
"Arbeidsplaatsen" heeft een hoog 1950-economengehalte.
Die worden meestal geschapen, of gaan verloren.
Daar kan je als medewerker zelf niets aan doen.
Je lot ligt in handen van Hogeren.
Het geheel is groot, jij bent klein.
Groot beweegt niet meer zo snel en verplaats je heel moeilijk.
En je trekt medewerkers aan met een verblijfsoriëntatie, die graag binnen willen zitten.
De Rotterdamse haven werd tot het containerbedrijf door het Chinese Hutchison werd overgenomen, ook steevast "de grootste haven ter wereld" genoemd.
Daar ga je dus nooit meer weg!
Harlingen is een opstapplaats, net als Delfzijl, waar Ivo Opstelten van 1980 tot 1987 burgemeester was om daarna
- in zijn eigen woorden-:
" Topambtenaar op het ministerie van Binnenlandse Zaken" te worden.
Van een topambtenaar verwacht je geen mobiliteit meer, maar weggaan bij Binnenlandse zaken, komt niet onverwacht.
In Rotterdam, daar blijf je.
ALUMNI-DENKEN
Mobiliteitsscenario's kunnen erg worden geholpen door de term "ex-medewerkers" te vervangen door "Alumni".
In 1987 was ik de eerste medewerker die uit zichzelf Twijnstra Gudde verliet, en gewoon bleef bestaan.
Tot dan werden ondernemende vertrekkers uit de historie van het kantoor geschrapt.
Mobiliteit op eigen initiatief werd niet op prijs gesteld.
De tijden en de inzichten zijn inmiddels dramatisch veranderd.
Maandelijks krijg ik berichten van TG, wordt mij gevraagd hoe het met me gaat, of ik al een nieuwe pasfoto heb laten maken, of ik een praatje wil houden of een lezing wil bijwonen.
Dezelfde aandacht krijg ik van de Boston Consulting Group, omdat ik deel uitmaakte van Horringa & de Koning.
McKinsey schijnt de helft van haar opdrachten van ex-McKinsey medewerkers te krijgen.
Blijkbaar loont het die contacten aan te houden.
Verder nemen alumni graag alumni in dienst. Ook al weer een bron van mobiliteit.
De eerste industriële onderneming waarvan ik weet dat ze ook een Alumniprogramma gestart zijn is Pfizer.
En wel met open vizier.
Over en weer worden de mogelijke voordelen voor Alumnus en onderneming breed uitgemeten.
De alumni-idee rekent af met life time employement.
En stelt daar een life time relatie voor in de plaats.
Mobiliteit hoeft niet gelijk te staan met: "Uit het oog, uit het hart".
Met onze welvaart en die van Microsoft en Nokia gaat dat alleen maar makkelijker.
En het kennisnetwerk van de organisatie groeit en bloeit mee.
Evenals de marktinzichten en de feed backmogelijkheden.
Vandaag was daar weer een goed voorbeeld van.
MOBIEL HOUDEN
Jullie hebben mij vandaag weer "gemobiliseerd".
En daarmee jullie zelf.
Daar hebben we geen zweeftrein voor nodig
<TAALLINKS>
Charles Huijskens
Hanke Lange
Nationaal Socialistisch woordgebruik
Discourse
Analysis
Mooij
over Lacan
Afrikaans
Mark Turner
Vrouwentaal
John
Austin
Peuter-
en kleutertaal
Tekenontwikkeling
van peuter tot adolescent
Reve over schrijven
Consensus en beleidsteksten
Sjalamov
Woordenboek van René ten Bos en Ruud Kaulingfreks
Saint Marcelin de Cray
Paul Valens
6 mei 2005
