kunstbegrip

liverpool.jpg (77746 bytes)

Kunst beweegt zich op de waterscheiding tussen waar en niet waar. Kunst is een hypothese. Het zou waar kunnen zijn. Maar hoeft dat niet. Kunsten zijn de vrije maatjes van de Wetenschappen. Kunst concludeert niet. Kunst stelt. Kunst verweert zich niet. "Alles van waarde is weerloos" geldt bovenal voor Kunst. Kunst is vaak gebruikt om volken te kneden en te knechten. En is daarom even zo vaak bestreden. Kunst is ook gebruikt om zich te verdedigen. Of zich te verzetten. Beelden als wapens. Beelden als verleidingsmiddel. Beelden om te bestormen. Of neer te zetten.

Madurastraat Amsterdam. Zaterdagmiddag 2 juni 2007. De thuisbasis van Don't hit Mama. De danstheatergroep van Nita Liem. Remy, Nita, Sharon en Greg. Samen kijken we naar een DVD van het Zwanenmeer. Jongeren uit de Bijlmer en dansers van het Nationaal Ballet samen in 1 productie. De voorstelling is opgezet als een ontmoeting tussen Russisch, klassiek ballet en streetdance. Als leek valt mij van alles op. Tschaikowsky vraagt om dansers die de rol aan kunnen. Club Dance gaat uit van het lijf dat de danser inbrengt. In de bewegingen van Greg meen ik meteen iets slangachtigs te zien. Remy is veel meer zwoel en erotiserend. Sharon lijkt gewichtloos soepel en overal aanwezig. De dansers zelf benoemen het dan ook heel treffend met: "Jezelf zijn". Ze zijn hun eigen choreografie. Het eigenlijke uitgangspunt van de Educatieve Dienst van het Nationaal Ballet: “Een ontmoeting met de wereld van de academische balletdansers en die van jongeren uit de Bijlmer” verloopt als vanzelf in het tegendeel. De klassieke dansers lijken uiteindelijk volledig op te gaan in de streetdance. "Wie integreert hier wie?" vraag ik me af. De regie van Nita zie ik niet. Maar hij moet er wel zijn.

Toen de Bijlmers aan het Zwanenmeer begon, hadden ze er geen idee van dat het zo'n
succes zou worden. Uitverkochte voorstellingen, radio, dagbladen en TV. De productie werd een denderend succes. "The Bomb!" zegt Remy. Voor hem was het een kater, dat het afgelopen was. Maar met grote gretigheid storten de dancers zich op nieuwe projecten. En langzaam zie je nu ook een verschuiving van rollen bij de spelers. Waar oorspronkelijk de eigen kick centraal stond, zie je nu een overdracht aan nieuwe jonge dansers. Sharon: "De reden dat ik me goed laat zien is dat ik wil demonstreren hoe je ook met een niet klassiek balletfiguur aan dans kunt doen. En hoe jezelf presenteren, bevrijdend en stimulerend kan werken". Sharon is een opleiding voor Sociaal Pedagogisch werker gestart. Losse keuzes lijken samen te vloeien. Greg lijkt geruisloos de rol van Nita over nemen. Back stage regie lijkt ook hem in het bloed te zitten. Naast zijn spectaculaire slangenidentiteit. Nita Liem voert ook bij dit gesprek haar regie vanuit de zijlijn. Afhankelijk van de inbreng van de deelnemers trekt ze hoofd- en zijlijnen. En gaat ze voor in open en clichévrije uitspraken.

"Limineel" noemt Nita Liem dat. Een immigrant is na zes weken zichzelf niet meer, maar ook nog geen ander. In het radioprogramma Kunststof van 18 november 2003 legt ze uit dat je dan in een soort overgangsfase zit. Limes of grens. Zij zelf is ooit ook als vijfjarige uit Indonesië naar Nederland gekomen. Via Pipo de Clown en nieuwe vrienden en vriendinnetjes raakte ze uiteindelijk thuis in die andere setting. In de dans bestaat ook een dergelijk grensbegrip. Het is de fase waarin je vrij komt van wie je was, voor de dans begon. En je toegang voelt tot authentieke bewegingen en expressies, die het moment laten uitkomen. En die dichter bij jezelf liggen dan voor de dans. Het is een fase van onbegrensde mogelijkheden en creativiteit. Ver van huis thuis komen.

Ooit werkte ze met David Greaves in Londen. Een acteur in musicals als Hair en Jesus Christ Superstar op West End. Die na zijn eerste carrière een tweede begon in Community Art. En die Fysical Theatre projecten opzette in Sao Paulo, India en Burkino Fasso. Ruim voordat Rik van der Ploeg (een halve Engelsman) in Nederland hier meer ruimte voor vroeg.

Don't hit Mama. (Vrij vertaald:" Respect voor de Bron"). Langzaam komt het beeld op van een stal van dansers, geworteld in de Bijlmer met roots in Zuid- Amerika en Afrika. Verknoopt via warme netwerken van vrienden, vriendinnen, scholen en werkplekken. Backstage geregisseerd door Nita Liem. Een ondernemer die zichzelf te weinig ondernemer vindt, omdat ze huisdramaturg en zakelijk leider Bart Deuss maar al te hard nodig heeft. Maar die inmiddels een stroom van producties heeft ontwikkeld en succesvol afgerond. In de beste tradities van Greaves. Sociale zwarte dansvormen als uitgangspunt voor community art. Producties met professionele kunstenaars, amateurs en een heel eigen publiek. Op klassieke en vernieuwende locaties. Binnen en buiten de Randstad.

Greg is 22. Lang, slank en jongerenwerker. Op zijn 13-de kwam hij - via een advertentie op AT-5 teletekst - in contact met Nita. Sharon (19) pakte een flyer mee op haar Open School Bijlmer (OSB). Nu ook al weer 6 jaar geleden . Eindelijk kon ze gaan doen wat ze altijd wou: dansen en theater maken met anderen. Van huis uit werd er veel gedanst en gespeeld. Maar vooral op feestjes. In huis moest het af en toe ook rustig zijn. Kimberly is een levenslange vriendin van Sharon. Maar optreden hoeft van haar niet zo. Op de achtergrond voelt ze zich meer haar zelf. Remy (18) ziet dat ongegeneerd anders: Succes! In de spotlights! Schitteren en soleren: " The Bomb". Het mag letterlijk schitteren en glimmen bij Remy. Sinds 2 jaar danst hij nu bij Nita Liem. Zijn vriend Eugene had hem eens meegenomen. In 2006 was hij een van de 23 deelnemers van de Zwanenmeer Bijlmermeerproductie. Een voorstelling samen met het Nationaal Ballet. Maar zijn koksopleiding blijft voor hem vooropstaan. Het zwanenmeer heeft hij nu ook in de klassieke uitvoering gezien. Prachtig.

Er bestaan niet-katholieke theorieën die zeggen dat een mens oorspronkelijk maar 1 hersenhelft had. De linker. Voldoende om de vraag te beantwoorden: "Wat moet ik nu doen?". Dat was in de tijd dat er nog maar vier scenario's waren: Vechten, vluchten, opeten of paren (De beroemde four F's van Dennett: fight, flee, feed or mate). Op enig moment ontwikkelde zich een rechter hersenhelft. En werd het mogelijk om te denken: "Wat zouden we daarna ooit eens kunnen doen". Het strategisch denken was geboren. En de Kunst. Kunst is een rechter hersenhelfttechniek. Links mag meedoen, maar rechts heeft de lead. Met alleen links kom je niet verder dan handvaardigheid, techniek en vakmanschap. Moeilijk genoeg. Maar geen Kunst. In Frankrijk wordt de tussenvorm apart benoemd. De "artisan" die tussen de "artiste" en de "professionel" in staat.

De meeste kunst is publiek en wordt publiek gebruikt. Er staat veel kunst op zolders en kelders. De meeste boeken worden niet gelezen. De meeste componisten niet gespeeld. Maar pure egoïstische kunst is zeldzaam. Minimaal toont de bezitter het aan een gast. Gedeelde Kunst is dubbele kunst. In kleine groepen, maar ook in massa's. Kunst spreekt voor zich. En spreekt nog meer als het werk verbonden wordt met andere. Een boek dat teruggrijpt op oude thema's. Hertaalt. Parafraseert. Tegenspeelt. Kunst is een communicatiemiddel. Tussen geliefden en vrienden. Tussen leraar en leerlingen. Tussen Tyran en onderdrukten. Tussen volk en regenten. Veel Kunst is nog steeds verticaal. Niet voor niets valt het woord "educatief" hinderlijk vaak in de kunstwereld. Coöperatieve kunst, voor elkaar door elkaar wordt niet als Kunst gezien. Erg gewild is nog steeds het hongerend publiek dat zich laaft aan iets hogers. De "star" en zijn fans. De God en zijn volgelingen. De club en zijn supporters.

Amsterdam. Naast de Arena. Naast de Bijlmer. Zaterdagmorgen 10 februari 2007. Tweehonderd bleke fans staan langs het Zuidhek te wachten. Op een teken van de terreinknecht ontrollen ze hun spandoeken. En bij het verschijnen van de eerst Ajaxied sluiken ze soepel schrijlings op het hek. Als in een choreografie van het Nationaal Ballet. En ontsteken ze een rode vuurvlaag, als in een Wagneropera. En starten ze liederen die zo uit een eigentijds Deutsches Requiem zouden kunnen komen. Het enige publiek bij deze act zijn de spelers en ik. Het is een vorm van zuivere altruïstische Kunst. Kunst in de samenleving.

Frederik de Grote (Berlijn, 1712 - Potsdam, 1786), was een vorst die Kunst bewust inzette om zijn lokale, provinciale Pruisen, op te werken tot een staat van Europees belang. Kunst kan verheffend zijn. Zowel voor zichzelf als voor anderen. En onbewust verhief hij op zijn beurt de Kunst ook weer. Door zijn bescherming kon Voltaire in Duitsland een moeilijke periode overbruggen. Door zijn verzoek componeerde Bach Das Musikalisches Opfer. Een uniek stuk. Dat zonder Frederik nooit zou zijn ontstaan. En dat tot de dag van vandaag musici inspireert en leidt.

De katholieke kerk (Rome, 380 - Einde der Tijden) maakte ook dankbaar gebruik van de publieke en educatieve werking van de Kunst. Het Miserere van Allegri (Rome, 1514) stichtte vele gelovigen. Hemels muziek, die voorbereidde op een later leven. Het Laatste Oordeel. Ook in de Sixtijnse kapel (Rome, 1481). Het Lam Gods van Jan en Hubert van Eijk (Gent, 1432 ) .

De beeldenstormers moet bezwaren hebben gezien in dit Kunstgebruik. Beelden waren afbeeldingen. Afbeeldingen Afgoden. De muren wit. Iconoclastisch, Joods, Mohammedaans. Alleen een orgel mocht blijven. En de zang. Mits voor het volk en door het volk. En in de Oude Trant. Om psalmenoproer te voorkomen.

Hitler (Braunau am Inn, 1889 - Berlijn 1945) gebruikte Kunst zeer bewust als propagandamiddel. Architect en vormgever Albert Speer (Manheim, 1905 - Londen, 1981) en filmer Leni Riefenstahl (Berlijn, 1902 - Poecking, 2003) dachten graag en uitgebreid met hem mee. Hitler werkte ook bewust met zijn kennis van rechterhersenhelften. Een nieuwe boodschap kon je beter 's avond brengen. Omgeven met symbolen van extreme afmetingen. Een eigenschap die Kunst meestal kenmerkt: de overdrijving. Zuiver realisme heeft nooit lang bestaan. Zodra de Grieken voor het eerst echte mensen in steen konden uitbeelden, begonnen ze te overdrijven. Onwerkelijk mooi billen er schouderpartijen, Onbestaanbaar verlokkende rugnaden. Zuiverder dan echt. Onwaar, maar ideaal. Een leugen, maar onweerstaanbaar. Tot de dag van vandaag.

Kunst leidt. Kunst die geleid wordt, valt van haar voetstuk. Kunst kan niet geknecht. Niet gedomineerd worden. Ook niet door Kunstpausen en -beurzen. Kunst kan wel gestimuleerd worden. Kunst hoeft niet verticaal te zijn. Kunst werkt. Kunst sticht. Kunst lijmt. Kunst licht. Een Rotterdammer zou het gedicht kunnen hebben.

Rotterdam Zuidpleintheater. Zaterdagmiddag 10 juni 2007. Samen met Peter van den Hurk en zijn Amerikaanse gasten zijn we aanwezig bij een repetitie van "Nog nooit voelde ik me zo zwart!" Tien acteurs hebben hun eigen casemateriaal ingebracht. Regisseurs Hans Lein en Suzanne Bruning, storen en steunen afwisselend de groep, en elk van de spelers afzonderlijk. Die blijken daar volledig aan gewend te zijn, en nemen op hun beurt pauzes, als het hen uitkomt. Soepel gaat teamwork over in geloven in eigen kracht. Klassiek autoritair regisseursgedrag, naturel verbonden met individuele karakters.

Logopedielessen waren verplicht toen Peter als Limburger zich aanmeldde bij de toneelschool in Maastricht. In vier jaar tijd werd hij voorzien van die "o n n n a a t u u u r r r l l i j i j k e" Hollandse toneelstem. Via de Amerikaanse contacten van Mickery van Ritsaert ten Cate (Almelo, 1938) in Loenersloot, ontsnapte hij aan een toekomst bij de klassieke gevestigde toneelgezelschappen. En met de trojka van Jan Riezenkamp, Hans Kombrink en Krijn Boon, claimde hij in Rotterdam een periode van vijf jaar om Wijktheater op te zetten. Sindsdien is vijftien jaar lang gebouwd aan een netwerk van theaters, spelers, sponsoren, en toeschouwers. Een netwerk waarin theater gemaakt wordt voor en door wijkbewoners. Een doorslaggevend succes. Met als voorlopig hoogtepunt in 2008 een voorstelling in het kader van 100 jaar Feyenoord (Rotterdam, 1908). Met hooligans uit Liverpool (Liverpool, 1892), Milaan (Milaan, 1899) en Rotterdam in één theaterproductie.

Kunst en Samenleving, Sport en Spel, Onbevangen ontmoeten. Op basis van een reeks van toevalligheden. Personen die elkaar op het juiste moment ontmoeten. Als net aan de juiste condities voldaan is. Maar die alleen door proselfs verzilverd kunnen worden. Zij zijn het die over de eigen grenzen nieuwe mogelijkheden zien. Die niet monopoliseren met territoriumgrenzen. Maar die katalyseren tot kritische massa's. En steeds hogere energieniveaus. Met een steeds verder geografische uitstraling. Lokaal, nationaal en internationaal. Met soms een persoon als entkristal. In dit geval: Nita Liem en Peter van den Hurk. Uitvinders van Horizontale Kunst. Waar de Kunst niet eenzijdig van bron naar bekken stroomt. Maar bronnen elkaar bevloeien en bevruchten. Culturen elkaar over de waterscheiding opzoeken. Zowel aan de Amstel als aan de Maas.

donthitmama.jpg (38976 bytes)