IS BRONS WAS?
Dames en Heren,
Kopers/Kunstliefhebbers en
Verkopers/Kunstenaars,
Cliënten van galerie Bakker,
Fans van Anette Koek, Marcel Duran en Henk van
der Wal,
Beste familie vrienden en kennissen,
"Er is behoefte aan inzicht onder de
mensen.
Aan meer inzicht.
Aan dieper inzicht.
En ieder is bezig met zijn eigen inzicht
Ieder graaft - op weg naar inzicht - een kuil.
En de kluiten, die gooit hij in de kuil van een
ander"
Maurice Ravel
Maurice Ravel werd op 7 maart 1875 in Ciboure geboren.
Vlak bij Saint Jean de Luz, in Frankrijk, maar grenzend aan Spaans Baskenland.
Zijn moeder was Marie Delouart.
Een Baskische.
Zijn vader Joseph was Zwitser,
spoorwegingenieur, en uitvinder.
Met deze wetenschap luister je ineens anders naar de Boleró.
Ineens hoor je Spaans klanken,
en komt er een stoomtreinachtig Zwitsers
uurwerk in naar voren.
Het was er altijd al wel.
Maar nu ineens valt dat extra op.
Kennis van zaken, kennis van mensen, verandert
de waarneming.
Ravel was als componist een streng ingenieur.
Over uitvoerders van zijn werk zei hij altijd:
"Het is niet nodig mijn werken te vertolken. Men kan volstaan het te spelen".
Het is het geloof van de logisch denkende vakman, die alles al voor-gedacht heeft.
En volledig in control lijkt.
Niettemin is de Bolero in filmclips en uitmarkten terechtgekomen.
Volstrekt buiten de regie van de componist.
En wordt zelfs Boléro genoemd.
Kennis dooft onbevangenheid
Het heeft grote nadelen componisten goed te kennen.
Je onbevangenheid verdwijnt.
Je gaat parallellen zien.
Herkent patronen en clichés.
Ooit wilde ik kennis van zaken hebben.
En van mensen.
Soms met fatale gevolgen.
En nu kom ik er niet meer van af.
Kunstenaars zelf lijden daar ook onder.
Ze vinden het onbevredigend om alleen maar intuïtief en naïef te werk te gaan.
Ze laten techniek toe.
Komen er tot hun schrik achter dat bepaalde kleuren -rood bijvoorbeeld- beter verkopen dan andere (groen en geel).
Dat bepaalde voorstellingen (dans) beter in de markt liggen dan andere (wild).
Dat men zijn werk kiest, omdat het zo mooi contrasteert met wat er al hangt.
Of staat.
Toch weet de succesvolle kunstenaar zijn kennis van zaken er telkens weer onder te krijgen.
En opnieuw zijn onbevangenheid, zijn drang te laten gelden.
Waarbij hij het grootste deel van zijn werk back stage houdt.
En slechts een topje van een ijsberg aan werk
en voor-werk toont.
In afwachting van wat de koper en de kijker er
mee gaan doen.
In zekere zin, zijn zij de vertolkers van zijn
composities.
De klant zit in een vergelijkbare positie.
Het liefst zou hij onbevangen van het werk willen genieten.
Of het werk willen bezitten.
Ten toon stellen.
Laten zien.
In stock houden.
Hebben.
Zonder te hoeven aangeven waarom.
Zielsverwantschap.
Thuis komen.
Thuis zijn.
Als in de liefde.
Liefde is: "Niettemin.....".
Ik houd van Hans of Lisa
"omdat.....", is eigenlijk geen echte liefde.
"Niettemin hou ik van die man!"
Dat is pas liefde.
Faust
Onverbeterlijk als ik ben, heb ik mijn noodlot
weer eens opgezocht.
Uitgenodigd voor een inleiding, omdat Gerrit Krol te ziek en te gewild was, leid ik hier een compositie in van vier kunstenaars in:
Familiebanden en ijdelheid deden de rest.
Misschien was het een Faust die mij stuurde.
Henk van der Wal komt immers van Waardenburg,
waar Faust op het lokale kasteel ooit verbleef.
In 1842 kwam de duivel Faust in
Waardenburg halen. En in de torenkamer zijn zijn bloedsporen nog steeds te zien. Rood.
In ieder geval, ik kwam op het
fatale idee om de kunstenaars elk thuis te bezoeken.
Indië
Het eerste bezoek bracht mij naar de Korreweg in Groningen, waar Gerrit Krol op nummer 74 woonde.
En - naar men zegt- hij binnenkort
weer terug zal keren.
Gerrit Krol.
De uitvinder van de witregel in de
literatuur.
De schrijver die de wiskunde zichtbaar liet zijn.
Als het loodgieterswerk aan het
Centre Pompidou.
De Korreweg is een lange vreemde Overtoom tussen de professorenbuurt, waar ik opgroeide, en de Indische buurt waar Marcel Duran woont en werkt.
Aan het eind ligt tegenwoordig de
Gerrit Krolbrug.
Via de Sumatralaan, en het Deliplein kwam ik in de Riouwstraat in de huiskamer van Marcel.
Een groot Figuurstuk boven de haard. Duidelijk gesitueerd in Indië.
De naam van een uitstekende lunchroom, destijds ook aan de Korreweg gevestigd.
De naam van het schilderij was Aida, die in de kamer er naast zat.
En nu hier is.
Naast ons hing de Vijver met
waterlelies.
Oeverloos.
Tijdloos.
Vrij snel bracht Marcel me toen via een aantal gekoloniseerde tuinpercelen, naar een verborgen atelier.
"Het wordt snel donker",
zei Marcel, "en het licht is daar stuk".
En ineens stonden we tussen een
verzameling van de aangrijpendste portretten die ik ooit gezien heb.
Op de site had ik al de hoogleraar
Aerts gezien, maar Wim van Beek -de organist van de Martinikerk- en de moeder van Marcel
verlegden onherroepelijk mijn maatstaven voor portretten. Zelfs het schilderij van Mathijs
Röling van zijn vader,
heeft voor mij aan glans verloren, sinds mijn dwaaltocht door deze archipel van
schilderwerken.
In het donker.
Met Marcel als gids.
Want inderdaad.
Met steeds meer geen licht, hielden we niet op met werken in onze handen te nemen.
Op te stellen in de laatste restanten van een verdwenen schemer.
En raakten we pas uitgepraat, toen
Aida ons kwam zeggen, dat er een bericht was over de nieuwe portretopdracht voor Gerardus
Heijmans.
Gerard Heymans, in Ferwerd, Friesland, geboren in 1857.
Filosoof, rechtsgeleerde en de grondlegger van de empirische psychologie.
Naamgever van de Heymanslaan in mijn professorenbuurt.
Aan de overkant van de Korreweg.
In 1881 was hij getrouwd met Anthonia Barkeij, schilder en beeldhouwer.
Wellicht daardoor ontleent hij in
zijn beroemde collegereeks esthetica in de jaren 1909-1910 al zijn voorbeelden aan de
beeldende kunst, en niet aan podiumkunsten.
Zegt men in Groningen.
In den beginne is brons was
Nauwelijks hersteld van mijn Groningse avontuur reed ik richting Hoogovens en Schaaktoernooi in Beverwijk en Wijk aan Zee.
De stad van Betje Wolff en Aagje Deken.
Midden in een parkachtige
villabuurt trof ik Anette Koek met haar Peter in een hagelwitte atelierwoning, met
hagelwitte inrichting en werkterrassen.
Te laat besefte ik, dat ik ook dit
niet had moeten doen.
Geïnspireerd door haar vader, die
met draaiende kermisattracties ooit Nederland bereisde, bleek hier een ingenieur in
schaapskleren te werken.
In den beginne is brons was.
Dan via Volkers in Geldermalsen
-niet ver van Waardenburg en Faust- wordt was tot ruw brons.
En terug in Beverwijk tot sprekend
handwerk.
Dansers, paarden, bizons.
Met een directe emotionele impact
dat je niet op het idee wilt komen, dat Anette met strak logische, beredeneerde
constructietekeningen en armaturen tot deze scheppingen komt.
De vergelijkingen met Maurice Ravel en Gerrit Krol dringen zich onweerstaanbaar op.
De paradox tussen een
mathematische exactheid, gecombineerd met een volstrekt open levendigheid, maakt weerloos.
En dan het gewichtsbedrog.
Bij een krachtige bizon, kan je je enig gewicht nog wel voorstellen.
Maar de dansers en paarden zijn van een frêle elegantie, dat je elk besef van zwaarte verliest.
Tot Anette je zo'n teer schepsel
even in je handen geeft.
Ik wilde dat ik deze ervaringen
nooit gehad had.
Een overgangsgebied
Teneinde mezelf toch nog enigszins te hervinden, reisde ik naar Wapserveen.
Maar ook daar sloeg de vertwijfeling hard toe.
Het ene moment in Friesland, dan weer in Overijssel, maar uiteindelijk in Drenthe, kwamen we aan bij een woonboerderij.
Die een Galerie bleek te zijn.
Die een winkel bleek te zijn.
Die niet in de tentoonstellingsruimte, maar in de keuken gedreven werd.
Temidden van geschilderd hout. In Houtmotieven.
Door Yvonne Bakker, met een muzikale, calculerende en plannende achtergrond.
In goede harmonie met de Mondriaan
Stichting.
De hoop van elke kunstenaar die
leven wil om te kunnen werken.
Te werken aan voorkeuren die hen
zelf drijven.
Gesteund door de markt.
Maar niet gedicteerd.
Zetten Kunstenaars de kloktijd stil?
Bij mijn zwager Henk van der Wal was ik al vaker thuis geweest.
In Rotterdam, Vinkeveen, Estoril, en Ruinerwold. Het is dan moeilijk om afstand te nemen.
Ook al misten wij elkaar nogal
eens: in Harare, New York, Singapore en Boedapest.
Gelukkig hielp de site van Yvonne.
Die gaf me de kans om opnieuw in
het werk vervreemd te geraken, waarin ik inmiddels zo thuis was.
"Het vreemde
je eigen, en het eigene je vreemd maken", is het lot en het doel van elke
kunstliefhebber.
Eerst werkte ik met de beproefde methode van de krachtenveldanalyse.
Wat is de rol van de kannen en de kruiken, de doeken en de planken, de appels en de peren.
De Koreaanse Wedding Ducks?
En al gauw werd de uitsnede in de
tijd zichtbaar.
Geholpen door het werk van Marcel, die in één schilderij een heel leven kan weergeven.
En door Anette, die in één beweging het wezen van een diersoort kan vangen, zag ik de ineens het "tijdelijke" in Henks werk.
Het verleden is voor mij altijd al
wel voelbaar geweest.
De kan is zojuist neergezet door keukenmeid.
De kersen net geplukt.
De pop gisteren aangekomen.
Het bijbehorende geluid was steeds
dat van de stilte.
De tijdelijke stilte.
De ruimte tussen twee
geluidsscènes.
Met aan de ene kant een psalm in
oude berijming en de lange toon, en aan de andere kant het starten van een four wheel
drive.
Henk zet de kloktijd even stil.
Maar laat hem dan weer lopen.
Er is een toekomst.
En die zal anders zijn.
Religieus gezien bieden Henks
werken hoop.
Er was een situatie, een
rolverdeling en een bestemming.
Er komt een nieuwe setting.
Met nieuwe kansen en nieuwe
spelers.
De strategische overgang tussen
die twee fasen wordt dor Henk in al zijn breekbaarheid weergegeven en gesymboliseerd.
Het Engelse woord voor stilleven -Still- geeft veel nauwkeuriger aan wat Henk doet.
"To still"staat voor
distilleren, stillen en kalmeren.
Tot rust brengen.
Als in stille wateren hebben diepe
gronden.
Maar ook in de zin van:
voorbereiden op een nieuwe start.
Er is een herkansing.
Time out.
Reculer pour mieux sauter.
Henk laat zien dat -wat dan ook-
een nieuwe kans verdient.
Er is vergeving.
Er is hoop.
Er is licht.
Democratisch schilderen
En er is gelijkheid.
Iedereen kan een ei oppakken,
breken of voorzichtig wegleggen.
Je kunt gerust één van de kannen
wegnemen: de voorstelling gaat door.
Iedereen kan, en mag het.
Het is niet zo zwaar als te moeten
woekeren met je talenten.
Het is meer: "De keus is aan
jou!
Jij doet er toe.
Jij kunt het lot in eigen handen
nemen.
Ondernemer en kunstenaar zijn.
En deze verborgen dynamiek wordt
gevat in een ijzingwekkende control.
Als in de moleculaire gastronomie,
waar met stikstof gekoelde gerechten volstrekt transparant gepresenteerd worden.
Inzicht gevend.
Inzicht latend.
Henk weet zijn kuil zo uit te
graven, dat andermans inzicht er alleen maar helderder door wordt.
Jij hebt de witregel van Krol naar
de schilderkunst vertaald.
Je bent ontsnapt aan de klok van
Ravel.
En je bent nog lang niet tot de
bodem van je kuil gekomen.
Opening en sluiting
Ik kan wel afsluiten.
Maar ik moet nog openen.
Ik wens U veel onbevangenheid
Goede zaken
Mooie contacten
En een fijne middag
En een prettige tijd verder
Ik sluit deze opening
Ik dank U, en vooral Yvonne, Marcel, Henk en Annette.
Amsterdam,
3 september 2006